Wczesne objawy autyzmu u dzieci: kiedy warto rozpocząć diagnostykę?

Wczesne rozpoznanie spektrum autyzmu daje dziecku znacznie większe szanse na skuteczne wsparcie rozwojowe, dlatego tak istotne jest, aby rodzice i opiekunowie wiedzieli, na jakie sygnały zwracać uwagę już w pierwszych latach życia. Wiele objawów bywa subtelnych i łatwo je pomylić z indywidualnym tempem rozwoju dziecka, co opóźnia moment zgłoszenia się na konsultację. Znajomość konkretnych obszarów, w których mogą pojawiać się nietypowe wzorce zachowania, pozwala szybciej podjąć decyzję o diagnostyce.

Wczesne objawy autyzmu u dziecka: na co zwrócić uwagę?

Pierwsze sygnały spektrum autyzmu mogą pojawić się już w pierwszym roku życia, choć u części dzieci stają się wyraźniejsze dopiero między drugim a trzecim rokiem. Do wczesnych obserwacji należą:

• ograniczony kontakt wzrokowy, 
• mniejsza reakcja na własne imię wołane przez rodzica,
• rzadsze inicjowanie interakcji, na przykład poprzez wskazywanie palcem interesujących przedmiotów w celu podzielenia się nimi z drugą osobą.

Niemowlęta w spektrum autyzmu bywają też mniej zainteresowane twarzami ludzkimi niż przedmiotami, co różni się od typowego dla tego wieku silnego zaciekawienia mimiką opiekuna.

Kolejnym obszarem wartym obserwacji jest sposób reagowania na zmiany rutyny oraz intensywność reakcji emocjonalnych, które u dzieci w spektrum bywają nieproporcjonalnie silne względem pozornie drobnej przyczyny. Rodzice często opisują też wrażenie, że dziecko funkcjonuje we własnym świecie, mniej angażując się w to, co dzieje się wokół niego, niż rówieśnicy w podobnym wieku.

Rozwój mowy i komunikacji a pierwsze sygnały spektrum autyzmu

Opóźnienie rozwoju mowy to jeden z najczęściej zgłaszanych powodów pierwszej wizyty u specjalisty, choć samo opóźnienie nie zawsze wskazuje na spektrum autyzmu. Bardziej charakterystyczne dla autyzmu jest specyficzny sposób komunikowania się, a nie sama liczba wypowiadanych słów. Dzieci w spektrum mogą powtarzać usłyszane zwroty bez ich funkcjonalnego użycia, mówić w sposób monotonny lub z nietypową intonacją, a także mieć trudność z rozumieniem języka niedosłownego, na przykład żartów czy metafor.

Istotnym sygnałem bywa też ograniczone stosowanie gestów komunikacyjnych, takich jak machanie na pożegnanie czy wskazywanie palcem, które u typowo rozwijających się dzieci pojawiają się na długo przed pierwszymi słowami. U niektórych dzieci w spektrum mowa rozwija się prawidłowo pod względem słownictwa, natomiast trudność dotyczy głównie komunikacji społecznej, a więc rozumienia, kiedy i jak włączyć się do rozmowy, oraz interpretowania intencji rozmówcy.

Warto wiedzieć!

Regres rozwojowy, czyli utrata wcześniej nabytych umiejętności językowych lub społecznych, na przykład zaprzestanie używania słów, które dziecko wcześniej wypowiadało, jest sygnałem wymagającym pilnej konsultacji. Choć dotyczy tylko części dzieci w spektrum autyzmu, jego pojawienie się nie powinno być odkładane w oczekiwaniu na dalszy rozwój sytuacji.

Kontakt z innymi i zabawa: zachowania, które mogą wymagać konsultacji psychiatrycznych w kierunku autyzmu 

Sposób, w jaki dziecko wchodzi w interakcje z innymi i bawi się, dostarcza wielu cennych wskazówek diagnostycznych. Dzieci w spektrum autyzmu często preferują zabawę samotną, nawet w obecności rówieśników, i mają trudność z zabawą wymagającą wspólnego, elastycznego dostosowywania się do pomysłów innych dzieci. Charakterystyczne bywa też ograniczone zainteresowanie zabawą na niby, na przykład udawaniem, że klocek jest samochodem, na rzecz bardziej dosłownego, powtarzalnego sposobu manipulowania przedmiotami.

Trudność w odczytywaniu emocji innych osób oraz w spontanicznym dzieleniu się swoimi zainteresowaniami z rówieśnikami to kolejne obszary, które warto obserwować. Dziecko może na przykład nie przynosić rodzicowi ulubionej zabawki, aby pokazać ją z entuzjazmem, co jest naturalnym zachowaniem u większości dzieci w tym wieku. Warto również zwrócić uwagę, czy dziecko preferuje interakcje z dorosłymi zamiast z rówieśnikami, ponieważ dorośli zwykle lepiej dostosowują się do jego sposobu komunikacji.

Nietypowe zachowania, rutyny i reakcje na bodźce u dziecka w spektrum autyzmu 

Silna potrzeba zachowania stałej rutyny to jeden z najbardziej charakterystycznych obszarów funkcjonowania dzieci w spektrum autyzmu. Nawet niewielka zmiana w planie dnia, trasie spaceru czy kolejności czynności może wywołać u dziecka duży niepokój lub gwałtowną reakcję emocjonalną. Powtarzalne ruchy, takie jak machanie rękami, kręcenie się w kółko czy układanie przedmiotów w rzędach zamiast wykorzystywania ich zgodnie z przeznaczeniem, również należą do częstych obserwacji.

Nadwrażliwość lub niedowrażliwość sensoryczna to kolejny istotny obszar. Dziecko może silnie reagować na określone dźwięki, faktury ubrań czy zapachy jedzenia, unikając ich za wszelką cenę, albo przeciwnie, poszukiwać intensywnych bodźców, na przykład mocnego ucisku czy szybkiego ruchu. Wąskie, intensywne zainteresowania konkretnym tematem, znacznie wykraczające poza typowe dla wieku fascynacje, również bywają wczesnym sygnałem spektrum autyzmu.